Over Maria Lichtmis
- Eerste optreden van Christus
- Ontmoeting, reiniging en opdracht
- Licht, het belangrijkste thema en de geschiedenis daarvan
- Volksgeloof en -gebruiken
- Maria Lichtmis als aarde en hemelfeest
- Voorbeeld van de viering
- Geraadpleegde literatuur
Eerste optreden van Christus
Maria Lichtmis is een katholiek feest dat op 2 februari gevierd wordt. Maria Lichtmis is het feest waarop gevierd wordt dat Christus voor de eerste keer aan het volk verschijnt. Het feest valt veertig dagen na Kerstmis. Veertig is ook het aantal dagen dat Jezus in de woestijn verblijft voor hij zijn openbare optreden begint. In het bijbelverhaal bij Maria Lichtmis wordt Jezus naar de tempel gebracht om hem te laten zien. Hij wordt daar herkend als de Messias die God beloofd had. Het feest sluit hiermee de kerstkring af. De Messias die verwacht wordt met Advent, is gekomen en herkend met Maria Lichtmis. Tegelijkertijd wordt op dit feest al gealludeerd op de lijdenstijd. Wanneer Simeon Maria zegent kondigt hij aan ‘dat Jezus een teken zal zijn dat betwist wordt’ (Luc.2:34).
Ontmoeting, reiniging en opdracht
De eerste namen voor dit feest zijn: Ontmoeting van de Heer of Feest van de Zuivering. In de Evangelielezing voor deze zondag ontmoeten Simeon en Hanna de Messias en verschijnt Maria voor de eerste keer na de geboorte in de tempel voor de rituele reiniging na de geboorte. In katholieke kerk stond de reiniging van Maria lang centraal en heette het feest: Zuivering van Maria. Op dit moment staat op deze zondag in de katholieke kerk Christus centraal. De naam van de zondag in het missaal is: Opdracht van de Heer.
Licht, het belangrijkste thema en de geschiedenis daarvan
Maria Lichtmis valt precies midden in de winter. Het is feest van het steeds sterker wordende licht. In een volksgezegde wordt het zo uitgedrukt: ‘Het wordt lichter; na Kerstmis wordt het daglicht een hanensprong lichter, na Nieuwjaar een hertensprong, en met Maria Lichtmis een heel uur.’ Vroeger werkten de boerenknechten na Maria Lichtmis alleen nog maar bij daglicht. Het feest heeft oude invloeden. De Romeinen vierden in de vijfde eeuw voor Christus het Amburbalefeest waarin de mensen in het begin van februari in de nacht met brandende fakkels door de straten trokken. Ze deden dit in navolging van de godin Ceres, die een hele nacht op zoek was geweest naar haar dochter Proserpina die ontvoerd was door de god Hades, de koning van de onderwereld. De onderwereld symboliseert in dit ritueel de winter en Proserpina de lente. Met brandende fakkels werd de Proserpina gezocht en de lente binnengehaald. Ook in de katholieke gebruiken van Maria Lichtmis stond licht centraal. Vroeger werden in katholieke kerk de kaarsen gewijd die gedurende het jaar gebruikt werden en was er een kaarsen processie. In het verhaal dat hoort bij Maria Lichtmis (Luc.2: 22-40) wordt Jezus herkend door Simeon als het ‘licht dat geopenbaard wordt’. Het licht van de kaarsen en het toenemende licht buiten verwijzen beide naar het licht van Christus.
Volksgeloof en -gebruiken
Weerspreuken
Er zijn veel weerspreuken met Maria Lichtmis. De boeren zagen vooruit naar oogst en vroegen zich af hoe die uit zou vallen. Een voorbeeld van een spreuk is: ‘Lichtmis schoon en klaar, geeft een vruchtbaar roggejaar.’
Sneeuwklokjes
Sneeuwklokjes zijn de bloemen die horen bij Maria Lichtmis en op die dag in huis gezet werden. Sneeuwklokjes bloeien rond 2 februari en zijn een eerste teken van de komende lente. Sneeuwklokjes bloeien zelfs in de sneeuw. De bloem symboliseert daarom hoop en moed in barre omstandigheden. Het is een witte bloem. Daarom symboliseert de bloem ook zuiverheid. Dat past bij het thema van de rituele reiniging van Maria die op het feest van Maria Lichtmis gevierd wordt.
Pannenkoeken
In Brabant en België eet men pannenkoeken op Maria Lichtmis. Daarom wordt dit feest ook wel ‘Onze-Lieve-Vrouw-schudt-de-pan’ genoemd. Wanneer je met Maria Lichtmis pannenkoeken at, werd je rijk, zei men vroeger in deze streken. De gewoonte om pannenkoeken te bakken komt voort uit het gebruik om nieuwe boerenknechten, die gewoonlijk begonnen te werken op Maria Lichtmis, koeken te eten te geven tegen de heimwee.
Maria Lichtmis als aarde en hemelfeest
In de protestantse traditie kennen wij Maria Lichtmis niet. Waarom Maria Lichtfeest vieren? De tweede helft van de winter duurt lang. Pasen lijkt in februari nog ver weg. Pas in april komen er bladeren aan de bomen. Een viering van Maria Lichtmis om uit te zien naar het voorjaar en dit te verbinden met het geloofsleven en innerlijk leven, kan bemoediging geven.
Wat zijn de thema’s voor Maria Lichtmis als een aarde en hemelfeest? We wilden dit feest duidelijk onderscheiden van de lichtfeesten in december. Daarom kozen we niet voor licht als thema, of voor een kaarsenprocessie in onze viering van Maria Lichtmis. Verwachting kon het thema ook niet zijn, dat is het thema van Advent. Ook mocht het feest niet lijken op Pasen. De reiniging en eerste tempelgang van Maria als thema waren geen optie vanwege de associaties met een negatieve wijze van kijken naar vrouwen en zwangerschap. Wij kozen ervoor om de figuren van Simeon en Hanna en de natuur ten tijde van Maria Lichtmis centraal te stellen. Dit past in het thema van de ontmoeting met de Heer. Zoals we als zagen is Feest van de ontmoeting met de Heer, één van de eerste namen van Maria Lichtmis. Verder hebben we een expliciete verbinding gelegd tussen het bijbelverhaal en de natuur in de tijd van Maria Lichtmis.
Wij zagen een sterke overeenkomst tussen het wachten van Simeon en Hanna en het wachten op de lente in de wintertijd, rond de tijd van Maria Lichtmis. Simeon en Hanna moeten lang wachten voor ze de beloofde Messias ontmoeten. Net als in het bijbelverhaal is dit in de natuur een periode van ‘wachten’. De zaden rusten in de aarde. Het wachten is het eerste thema van de viering geworden.
Er is een tweede verbinding tussen de natuur en het bijbelverhaal te herkennen. Wanneer Simeon en Anna Christus ontmoeten herkennen zij hem met een ‘innerlijk oog’. Jezus is nog een baby en heeft nog niet getoond wie hij is. Toch herkennen zij in deze baby de Messias die ze verwachten. Simeon en Hanna zien daarmee iets wat er wel en nog niet is. De Messias is aanwezig als belofte. In onze ontmoeting met de natuur rond Maria Lichtmis is dit net zo. De lente is er wel en niet. Er zijn enkele tekenen van een komende lente, maar de lente is nog vooral een belofte. Niet kunnen zien en toch weten, ‘zien’ met een innerlijk oog, is het tweede belangrijke thema in de viering.
Verder is de winter te vergelijken met de ouderdom van Hanna en Simeon. Winter en ouderdom lijken op elkaar. In de winter er is geen groei op het land; bij ouderdom horen beperkingen en verliezen. Toch maken Hanna en Simeon in hun ouderdom groei en vernieuwing mee. Hun leven verandert met het herkennen van Jezus als de Messias. De vernieuwing die zij meemaken is te vergelijken met de belofte van de komende lente in de natuur. De winter vernieuwt zich en verandert in de lente. Ouderdom en vernieuwing is daarmee het derde thema in de viering. Nu is niet iedereen die naar de viering van Maria Lichtmis komt oud. Daarom hebben we ouderdom opgevat als metafoor voor situaties waarin vernieuwing nodig is. In ieders leven is vernieuwing op bepaalde momenten noodzakelijk.
Deze drie thema’s komen in de verschillende activiteiten in de viering terug. Het eerste thema van het wachten staat centraal in het Kyriëritueel. Hierin worden persoonlijke ervaringen van verdriet opgeschreven en in aarde gestopt als zaden die wachten en slapen in de aarde. Het ‘niet zien, maar innerlijk weten’, het tweede thema, is verwerkt in een ritueel waarin de lente binnen gezongen wordt, en waarin de lente een metafoor van Christus is, die binnengedragen wordt in de tempel. De ouderdom en de vernieuwing daarin, het derde thema, heeft een plaats gekregen in de verwerking van het bijbelverhaal. In deze verwerking delen de deelnemers ervaringen uit het eigen leven waarin het nodig was om te vernieuwen.
Voorbeeld van de viering
U kunt een voorbeeld van de Maria Lichtmis downloaden als PDF bestand.
