Over Zonnewende
- De zomerzonnewende
- Sint Jan en de zomerzonnewende
- Keerpunt in de natuur
- Sint Janskruid
- Thema’s van Sint Jan en de zonnewende
- Volksgeloof en -gebruiken
- Voorbeeld van de viering
- Geraadpleegde literatuur
De zomerzonnewende
De zomerzonnewende, rond 21 juni, markeert het moment in het jaar waarop de zon zijn grootste kracht heeft en daarna in kracht inboet. Op de zomerzonnewende is de dag het langst nacht het kortst. Daarna worden de dagen korter en de nachten langer. De zomerzonnewende staat in het jaar tegenover de winterzonnewende. Bij de winterzonnewende staat de zon het verst van de aarde en is op z'n zwakst om daarna in kracht toe te nemen. Dan is het de langste nacht en de kortste dag. Na de winterzonnewende neemt de zon aan kracht toe en worden de dagen langer.
Sint Jan en de zomerzonnewende
Vlak bij de zomerzonnewende, op 24 juni ligt het feest van Sint Jan, een van oorsprong katholiek feest waarin de geboorte van Johannes de Doper wordt gevierd. Vroeger viel de zomerzonnewende op Sint Jan. Bij de invoering van de Gregoriaanse kalender in Nederland rond 1700, werd de datum voor de zomerzonnewende op 21 juni gezet en viel het niet meer samen met Sint Jan. De volksgebruiken van de Zonnewende komen van Sint Jan. De thema's van de zonnewende zijn verweven met het feest van Sint Jan.
Keerpunt in de natuur
Men zegt wel: “Met Sint Jan draait het blad zich om.” Sint Jan is een keerpunt in de natuur. De voorjaarsbloemen zijn uitgebloeid en bloemen die bij volle zomer bloeien zijn op het hoogtepunt. De vlieren en de linden staan in bloei. Het hooi is binnen en de aspergeoogst is over met Sint Jan.
Sint Janskruid
Rond de zomerzonnewende bloeit het Sint-Janskruid. Van dit kruid wordt een medicijn gemaakt dat gebruikt kan worden tegen depressies. Het kruid slaat de kracht van de zon op in zijn bladeren. Op de dag van de zomerzonnewende heeft de zon zijn grootste kracht.
Als de knoppen van het Sint-Janskruid ontluiken, komen er prachtige, goudgele bloemen te voorschijn. Heel opvallend is het enorme aantal meeldraden. Ieder bloempje is versierd met een Biedermeiertje van gele meeldraden. De bloemen bevatten geen nectar, maar er komen toch aardig wat zweefvliegen en andere insecten op af, omdat er van al die bosjes meeldraden wel veel stuifmeel valt te halen.
De plant is al eeuwenlang beroemd vanwege haar geneeskrachtige eigenschappen In de buurt van Nijmegen werd tot halverwege de vorige eeuw St.-Jansolie gemaakt. Elders in Nederland kende men het medicijn als Johann Clausenöl, omdat de Duitser Johannes Clausen het rode sap uit de bloemen vermengde met olijfolie en als wondheelmiddel op de markt bracht. In de natuurgeneeskunde wordt Johannesolie nog steeds gebruikt bij zonne- en vuurverbrandingen. Verder zou het plantenextract de eetlust, spijsvertering en bloedsomloop bevorderen. Men maakt de olie door stukjes van de plant met olijfolie in een gesloten fles weg te zetten. Als de fles in de zon staat, kleurt de olie langzaam rood en dan is ze klaar om gebruikt te worden.
Thema’s van Sint Jan en de zonnewende
Duister brengen
Jezus en Johannes de Doper delen het jaar. De geboorte van Johannes de Doper wordt op 24 juni gevierd en die van Jezus een half jaar later op 24 december. Als je kijkt naar de gang van het jaar staan de feesten precies tegenover elkaar. Na Sint Jan gaat het licht afnemen en wordt het donkerder buiten. Na Kerstmis gaat het licht toenemen en wordt het lichter buiten. Christus brengt het licht en Sint Jan het duister. Johannes brengt ons in contact met het duister. Dit biedt ons de mogelijkheid om te kijken naar het duister in onszelf, wat er leeft in ons aan ongeleefde verlangens, en ook naar kanten die we liever niet zien in onszelf. Naar het duister kijken in onszelf heeft zin. Het maakt het verlangen naar licht en bevrijding in ons wakker. Hoe meer wij van ons duister bewust worden, hoe meer ruimte we gaan geven aan het licht.
Omkeren
Johannes leefde in de woestijn en at sprinkhanen en honing. Hij was een boeteprediker. “Keer je tot God”, zegt hij tegen de mensen die bij hem komen, en: “Deel je kleren, als je meer dan één stel hebt”. Zoals de zon zich omkeert op het moment van Johannes geboorte en de andere kant uitgaat, zo roept Johannes de Doper op tot boete, inkeer en zuivering.
Wegbereiden
Johannes verstond zichzelf als wegbereider van Christus, als iemand die het pad voor Jezus effent, zodat zijn weg makkelijker werd en de mensen naar hem willen luisteren. Johannes zei over Jezus: “Hij moet groter worden en ik kleiner”. Johannes wilde dat de mensen naar Jezus gingen luisteren in plaats van naar hem. Het ‘kleiner worden’ van Johannes en het ‘groter worden’ van Jezus wordt uitgebeeld in de gang van het jaar waarin het donker wordt na Sint Jan en lichter na de geboorte van Christus. Johannes roept ons op de weg te bereiden voor Christus, om vooruit te kijken naar het licht dat komen gaat, en om Christus in ons hart te houden.
Genieten en vergankelijkheid
Met de zonnewende groeit en bloeit alles: een tijd om te genieten. Tegelijkertijd is het dit moment dat de zon langzaam in kracht gaan afnemen, en de oogst en de herfst komen. De zonnewende leert ons te genieten van wat er is, omdat we weten dat het niet voor eeuwig is.
Volksgeloof en -gebruiken
Sintjansvuren
Vuur symboliseert de zon. Met Sint Jan werden vuren ontstoken. Hoe hoger de vuren, hoe groter de oogst en Springen over het vuur bracht heling en bevorderde vruchtbaarheid. Vrije scholen hebben dit gebruik overgenomen.
Sintjanstros
In Limburg hing men boeketten van kruiden op om het huis te beschermen tegen kwaad en onweer. Elk kruid had een eigen betekenis en beschermende kracht.
Wondernacht
De Sint Jansnacht gold als een wondernacht net als de Kerstnacht. Gezonken klokken gaan luiden, en gezonken steden rijzen op. Dauw gewonnen in de Sint Jans nacht is heilzaam voor mensen en dieren. Wat je droomt in die nacht, komt uit. Wanneer het Sint Jans kruid dat je boven je bed hebt gehangen voor je die nacht ging slapen, de volgende dag nog fris is, dan komt je liefste wens uit.
Voorbeeld van de viering
U kunt een voorbeeld van de Zonnewende viering downloaden als PDF bestand.
